Þekking lífstíðar

Bandaríski málarinn James McNeill Whistler¹ fór eitt sinn í mál við listgagnrýnandann John Ruskin. Whistler kærði Ruskin fyrir meiðyrði vegna þess að hinn síðarnefndi rakkaði niður verk hans og sagði það fásinnu að einhver óskaði eftir “tvöhundruð gíneum fyrir málningarslettum í andlit almennings”. Verkið sem Ruskin vísaði til voru svokölluð “næturljóð” eftir Whistler þar sem hann málaði impressjóníska mynd af flugeldasýningu. Upphæðin sem Ruskin nefnir, 200 gíneur, var há upphæð á áttunda áratug 19. aldar, líklega tugir milljóna króna á verðlagi dagsins í dag.

Í réttarhöldunum var Whistler spurður hvað það hafi tekið hann langan tíma að mála verkið sem um ræðir og hann svaraði því að það tæki hann um tvo daga að klára.

„Tveir dagar?“ spurði málfærslumaðurinn. „Fyrir tveggja daga vinnu, þá óskar þú eftir tvöhundruð gíneum?!“

„Nei,“ svaraði Whistler. „Ég óska eftir þeim fyrir þekkingu lífstíðar minnar.“

Það er merkilegt að hugsa til þess að rúmlega 150 árum síðar föllum við enn í sömu gryfju málfærslumannsins hér að ofan. Við eigum það til að gera lítið úr verðmætum verka sem á yfirborðinu virðast krefjast lítillar vinnu. Enn þann dag í dag, þótt að abstraktlist hefur verið viðurkennt listform í rúma öld, heyrum við frasann “krakkinn minn hefði getað málað þetta” þegar óhlutbundin list á í hlut.

Eitt af því sem ég hef helst lært af menningarstarfsemi, hvort sem um ræðir myndlist, tónlist, bókmenntir eða sviðslistir, þá er það að klukkustundirnar sem fara í þau störf sem eru unnin eru ekki endilega besti mælikvarðinn á gæði vinnunnar. Tíminn skiptir máli, en hann segir ekki til um virðið. Það sem skiptir mestu máli eru gæði afurðarinnar.

Þessi rökvilla, að einblína aðeins á tímann sem fer í vinnu í stað þeirra verðmæta sem vinnan gefur af sér, ristir dýpra en aðeins í heim listarinnar. Hún á einnig vel við um flest þekkingarstörf. Klukkustundirnar sem einhver ver í að undirbúa kynningu gætu orðið að mínútum fyrir næstu kynningu, vegna þess að þekkingin sem kynningin krefst hleðst upp yfir tíma. En verður fyrri kynningin sjálfkrafa verðmætari en sú seinni vegna þess að meira tíma var varið í hana?

Hvernig eigum við almennt að telja hluti til verðmæta? Hvað er það sem sker úr um hvort eitthvað sé meira virði en annað? Við tökum þannig afstöðu næstum daglega í viðskiptum. Þegar við kaupum vörur og þjónustu framkvæmum við sjálfkrafa hugarreikning með veskinu okkar þegar við kjósum að telja eitthvað kosta mikið eða lítið. Sameiginlegar ákvarðanir okkar um hvort við kjósum að kaupa vöru eða þjónustu á tilteknu verði hefur síðan áhrif á það hvert verðið verður í framtíðinni.

Eitt það verðmætasta sem ég hef dregið úr námi mínu í hagfræði er hugmyndin um að það er ekkert til sem heitir ókeypis hádegisverður. Allt í kringum okkur kostar eitthvað, þótt við greiðum ekki alltaf beinar peningaupphæðir fyrir þá vöru eða þjónustu sem við sækjum þá erum við í hið minnsta alltaf að fórna tíma okkar eða orku sem hægt hefði verið að verja annars staðar. Við þurfum því að taka tillit til þess sem hagfræðingar kalla „fórnarkostnað“ þegar við hugsum um verðmæti og hvernig við teljum hluti til verðmæta.

Þessi fórn sem við færum er hins vegar ekki alltaf í formi svitans af vinnunni sem unnin er til að framleiða einhvers konar afurð. Það eru ótal margir þættir sem við teljum saman þegar við tökum ákvörðun um hversu verðmæt vara eða þjónusta er, hvort sem það sé sérþekking sem býr að baki, sköpunargáfa, áreiðanleiki, eða bara þægindi sem fylgja neyslunni. Hugsaðu til þess þegar þú pantaðir síðast Dominos pítsu - var það vegna þess að pítsurnar eru svo bragðgóðar eða hversu mikil vinna fór í að gera þær? Eða var það vegna þess hversu þægilegt og fljótlegt það var að nálgast þær?

Alveg eins og að næturljóð Whistler voru ekki verðmæt vegna dagafjöldans sem fór í málverkin, þá er vinnan sem við vinnum í þekkingarstarfi ekki aðeins verðmæt vegna klukkustundana sem við sitjum við skrifborðið. Við færum annars konar fórnir í formi þekkingar sem við höfum safnað upp yfir lífstíð okkar.