Sumar er ekki óþroskað haust

Ef það er einhver einn „sannleikur“ sem ég tek frá námi mínu í listfræði þá er það að það er ekkert til sem heitir línuleg framför í gæðum listaverka. Það má greina gæðamun á einstaka verkum, en það er ekkert sem heitir betra tímabil eða betri stíll í myndlist. Þetta kann að skjóta skökku við í augum flestra. Er ekki nokkuð augljóst að skýr gæðamunur sé á hellamálverki, miðaldarlágmynd og svo endurreisnarmálverki? Er ekki augljóst að maðurinn lærði að fanga náttúruna betur með fjarvíddinni þar sem hægt var að túlka þrívíð fyrirbæri á tvívíða flötum?

Þetta hélt ég áður en ég lærði listfræði og þetta var sú „saga listarinnar“ sem ég hafði í huga. Sjónarhorn mitt snerist við þegar ég skildi að rétta leiðin til að horfa á myndlist er ekki að mæla listaverk út frá því hversu nákvæmlega þau fanga „raunveruleikann“ heldur að nálgast þau út frá því sem listamaðurinn er að reyna að koma á framfæri. Markmiðið með málverki af upprisu Jesú Krists er ekki að fanga nákvæmlega andlitsdrætti hans eða hvernig skuggum birtan varpar á klæði hans. Markmiðið er miklu frekar að sýna með myndrænum hætti trúarlegt fyrirbæri og túlkun listamanna tekur breytingum með tímanum.

Ef við skoðum myndirnar tvær hérna fyrir neðan er auðvelt að upplifa þær sem eins konar línulega framför. Í öllum tilfellum er fjallað sama viðfangsefnið, fylgismenn Jesú Krists syrgja hann eftir krossfestinguna.

Fyrsta myndin sýnir einhverja dýpt í umhverfinu og andlitsdrættir og fellingar í fötum eru að nálgast raunsæja mynd. Það er samt eins og hún nái ekki alveg fullri dýpt þar sem skilin á milli bakgrunnsins og forgrunnsins eru ekki sérstaklega skýr.

Í seinni myndinni sjáum við hins vegar raunverulegri dýpt. Andlitin eru raunsærri, skuggarnir skarpir og flatneskjan hverfur - það er skýr munur á milli þess sem er í bakgrunni og þess sem er í forgrunni. Fullkomnun virðist náð.

Það er ekki fyrr en við skoðum þessi verk aftur, út frá nýjum sjónarhóli, sem við getum áttað okkur á verðmæti hvers og eins þeirra á eigin forsendum. Fyrsta verkið er málað á 14. öld og er eftir ítalska málarann Giotto en seinna verkið er málað eftir samlanda hans Rafael á 16. öld. Giotto nýtir allan rammann, dregur fram skæra liti og leggur áherslu á hreyfingu í fígúrum á meðan Rafael dregur fram skugga og dýpt og gengur enn lengra í látbragði fígura myndarinnar. Hvert og eitt þessara verka hefur ákveðna merkingu fyrir þann tíma sem það var skapað. Markmiðið var aldrei að fanga raunveruleikann heldur inntakið í ákveðnum kafla úr sögu Jesú Krists. Hver listamaður gerir það með sýnum hætti miðað við aðstæðurnar sem hann býr við hverju sinni.

Listfræðin hjálpaði mér að skilja að þó maður skynji einhvers konar línulega framför, þá þýðir það ekki að hún sé raunverulega til staðar. Heimspekingurinn Isaiah Berlin orðaði þetta vel þegar hann talaði um hvernig hægt er að bera saman eina menningu við aðra:

„Tungumál hinna svokölluðu frumstæðu manna er ekki ófullkomin túlkun á því sem komandi kynslóðir munu tjá með nákvæmari hætti: það hefur að geyma sína einstöku sýn á heiminn, sem er hægt að ná utan um, en ekki þýða algjörlega yfir í tungumál annarrar menningar. Ein menning er ekki ófullkomnari útgáfa af annarri: vetur er ekki frumstig vors; sumar er ekki óþroskað haust.“

Þetta á við um margt annað í okkar daglega lífi. Við sjáum oft einhvers konar framþróun í kringum okkur (eða hnignun) án þess að þekkja samhengi hlutanna nóg til að geta dæmt um hana. Við þurfum að setja okkur í spor þeirra sem upplifðu fortíðina til að skilja á hvaða forsendum þau tóku þær ákvarðanir sem þau tóku.

Galdurinn í speki Isaiah Berlin, sem ég vísaði í hér að ofan, er að hugmyndir okkar um hið rétta og/eða ljúfa líf er háð mismunandi gildismati okkar. Gildismat mitt er mjög frábrugðið einhverjum sem var uppi fyrir 50 árum síðan og líka frábrugðið einhverjum sem býr í öðrum menningarheimi en ég. Ég gæti upplifað eitthvað sem framför sem gömul kona í Búlgaríu fyrir 20 árum hefði upplifað sem hnignun.

Gildismat okkar er ekki mælanlegt á einum kvarða vegna þess að mannleg tilvera er ekki einsleit. Á meðan hugmyndir okkar um frelsi og öryggi, jöfnuð og sjálfstæði halda áfram að togast á munum við aldrei upplifa einhverja allsherjar betrumbót eða afturför. Við getum talað um framfarir þegar við vitum við hvaða gildi við erum að miða hverju sinni og erum heiðarleg gagnvart fórnunum sem fært er til að ná þeim framförum. Framför á sviði frelsis getur verið afturför á sviði jafnréttis, framför í öryggi getur verið afturför í nýsköpun svo dæmi séu tekin.

Það besta sem við getum gert er að stíga skref til baka og hafa ákveðna auðmýkt gagnvart því hversu flókin tilveran er. Okkar fyrsta viðbragð við einhverri þróun getur verið á misskilningi byggð ef við áttum okkur ekki á því við hvað við erum að miða. Það er ekki auðvelt að setja hlutina stöðugt í samhengi, en ég held að sú æfing sé vel þess virði ef markmið okkar er að ná dýpri skilning á umheiminum. Þumalputtareglan sem ég tileinka mér er að hugsa, hvað myndi Berlin segja? Er ég að bera saman árstíðir eða er ég að bera saman bréfdúfur og tölvupóst?